Module 2: Gendergerelateerd geweld (GBV) begrijpen

Voordat we ingaan op definities van gendergerelateerd geweld, is het belangrijk dat we duidelijk hebben wat we bedoelen met gender. Gender begrijpen is een cruciale eerste stap voordat we gesprekken voeren over gendergerelateerd geweld (GBV). Gender wordt vaak verkeerd begrepen als beperkt tot binaire categorieën (man/vrouw), terwijl het in werkelijkheid een complex geheel van dimensies omvat, waaronder genderidentiteit, genderexpressie, biologisch geslacht en aantrekking (Killermann, 2013). Het verduidelijken van deze concepten helpt om voorbij stereotypen te gaan en te erkennen hoe rigide gendernormen en misverstanden kunnen bijdragen aan geweld, discriminatie en uitsluiting. Zoals de Raad van Europa aangeeft, is GBV geworteld in ongelijke machtsverhoudingen en sociaal geconstrueerde genderrollen (Raad van Europa, 2011), waardoor het essentieel is om te beginnen met een gedeeld begrip van wat gender betekent. Om dit begrip te bereiken, kunnen we gebruikmaken van de Genderbread Person. De Genderbread Person is een visueel hulpmiddel dat laat zien dat gender geen vaste, eenduidige categorie is, maar een combinatie van verschillende aspecten van wie we zijn. Het model onderscheidt vier kerncomponenten: genderidentiteit (hoe we onszelf zien in termen van gender), genderexpressie (hoe we ons presenteren via kleding, gedrag of stem), biologisch geslacht (de lichamelijke kenmerken waarmee we geboren worden) en aantrekking (tot wie we ons romantisch of seksueel aangetrokken voelen). Deze aspecten bevinden zich op spectra, in plaats van in strikte categorieën zoals “man” of “vrouw”. Dit model helpt ons begrijpen dat ieders ervaring van gender uniek is en dat aannames op basis van uiterlijk of stereotypen misleidend en schadelijk kunnen zijn.

Het begrijpen van de complexiteit van gender via hulpmiddelen zoals de Genderbread Person helpt om de aard en dynamiek van gendergerelateerd geweld (GBV) te verduidelijken. GBV vindt plaats binnen een bredere context van systemische ongelijkheden en patriarchale machtsverhoudingen. Slachtoffers/overlevenden worden vaak doelwit vanwege hun gender, waarbij vrouwen en meisjes onevenredig vaak slachtoffer zijn (WHO, 2019). Tegelijkertijd kunnen personen die hun gender uiten op manieren die traditionele ideeën uitdagen — zoals leden van de LGBTIQA+-gemeenschap — doelwit worden vanwege hun genderidentiteit, waargenomen gender of genderexpressie, bijvoorbeeld door “zich niet als een man te gedragen” of “zich niet als een vrouw te kleden”. Dit geweld is vaak geworteld in pogingen om mensen te controleren of te straffen die binaire of stereotiepe rollen rond “mannelijkheid” en “vrouwelijkheid” doorbreken (EIGE, 2022). Bovendien kan geweld van mannen tegen andere mannen die niet tot de LGBTIQA+-gemeenschap behoren ook gendergerelateerd zijn, bijvoorbeeld als manier om hegemoniale mannelijkheid te herbevestigen (Perry, 2005; Silberschmidt, 2001). Het erkennen van gender als multidimensionaal helpt ons te begrijpen dat GBV in de eerste plaats vrouwen en meisjes treft, maar ook mensen met diverse genderidentiteiten en -expressies, vooral degenen die gemarginaliseerd of gestigmatiseerd worden vanwege hoe zij hun gender of seksualiteit beleven (Raad van Europa, 2011; EIGE, 2022). Neem voordat je verdergaat deze gedachte mee: sommige individuen en groepen lopen een groter risico om GBV te ervaren, maar iedereen kan het doelwit van geweld worden.

Een ander nuttig concept om in gedachten te houden bij het nadenken over GBV is intersectionaliteit. Dit concept, geïntroduceerd door Kimberlé Crenshaw in 1989, wordt gebruikt om te beschrijven hoe verschillende mechanismen en systemen van onderdrukking — zoals seksisme, leeftijdsdiscriminatie, klassendiscriminatie, racisme en andere — elkaar kruisen en versterken. Bij het nadenken over GBV moeten we intersectionaliteit meenemen, omdat gender op belangrijke manieren samenhangt met andere aspecten van iemands identiteit, wat vaak specifieke en overlappende kwetsbaarheden en ervaringen van misbruik creëert. Een voorbeeld hiervan is hoe gender en migratiestatus elkaar kruisen, wat kan leiden tot een grotere kwetsbaarheid voor partnergeweld (IPV) bij migrantenvrouwen die mogelijk afhankelijk zijn van hun partner voor verblijfsvergunningen in het gastland (Jelenic, 2019).

De belangrijkste statistiek om te onthouden is dat 1 op de 3 vrouwen in haar leven fysiek of seksueel geweld zal ervaren. Vaak vindt dit geweld al vroeg in het leven plaats en wordt het gepleegd door (ex-)intieme partners.

◀

Bijschrift: Infografiek over fysiek en seksueel geweld onder jonge vrouwen (Human Reproduction Programme en World Health Organisation, z.d.)   ℹ️

▶

◀

Bijschrift: Infografiek over partnergeweld onder jonge vrouwen (World Health Organisation, 2021)   ℹ️

▶

Wanneer we relevante kruispunten bekijken, werpen recente FRA-gegevens licht op vormen van discriminatie gericht tegen LGBTIQA+-gemeenschappen — met in de onderstaande infografiek een specifieke focus op intersekse personen — die vaak escaleren tot geweld, waaronder seksueel geweld.

Wanneer je nadenkt over GBV onder jongeren, kun je statistieken voor jouw land bekijken. Zo wijzen gegevens uit Italië op een zorgwekkende toename van controlerend gedrag dat kenmerkend is voor dwingende controle (zie hieronder voor een beter begrip van wat dit betekent), via technologische middelen onder jongeren (IPSOS & Save the Children, 2024). Houd er rekening mee dat statistieken van land tot land verschillen, niet altijd gemakkelijk beschikbaar zijn — zeker wanneer het gaat om mensen op het kruispunt van meerdere vormen van onderdrukking — en nooit het volledige verhaal vertellen. Vaak wordt verwezen naar het “dark figure of crime”: misdrijven die niet worden gemeld en daardoor niet worden geregistreerd. Er vindt veel meer geweld en misbruik plaats dan officiële statistieken laten zien, omdat onderzoek aantoont dat veel mensen moeite hebben om hun ervaring als geweld te herkennen of niet over het misbruik praten, onder andere uit angst en schaamte.

EU- en internationale documenten en definities Belangrijke Europese definities erkennen structurele ongelijkheden en benadrukken de onevenredig grote impact op vrouwen. Een mijlpaaldocument op het gebied van GBV waar we terechtkunnen voor een grondige definitie is het Verdrag van Istanbul van de Raad van Europa. Het Verdrag van Istanbul, formeel bekend als het Verdrag inzake het voorkomen en bestrijden van geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld, is het enige juridisch bindende internationale verdrag dat bedoeld is om personen — met name vrouwen — te beschermen tegen alle vormen van gendergerelateerd geweld (Raad van Europa, z.d.). Sinds de openstelling voor ondertekening in 2011 hebben bijna alle lidstaten van de Raad van Europa het verdrag ondertekend of geratificeerd. Opmerkelijk is dat Italië, Spanje, Duitsland en Nederland beide stappen hebben voltooid, wat hun inzet aantoont om de uitgebreide normen te implementeren en de bescherming op nationaal niveau te versterken. Deze inzet vertaalt zich ook in het waarborgen dat nationale juridische documenten de definities van GBV uit het verdrag weerspiegelen en dat passende maatregelen daaruit voortvloeiend worden ingevoerd. Wat definities betreft, erkent het Verdrag van Istanbul dat vrouwen de belangrijkste doelwitten van GBV zijn en definieert het “gendergerelateerd geweld tegen vrouwen” als geweld dat tegen een vrouw is gericht omdat zij een vrouw is of dat vrouwen onevenredig treft (p.3). Richtlijn (EU) 2024/1385 van het Europees Parlement en de Raad van 14 mei 2024 inzake de bestrijding van geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld — een ander sleuteldocument op het gebied van GBV — sluit aan bij de definities uit het Verdrag van Istanbul. Een andere bruikbare definitie van GBV, die voortbouwt op inzichten uit de Genderbread Person, is die van de International Planned Parenthood Federation (2022), waarin GBV wordt gedefinieerd als “elke schadelijke handeling die tegen iemands wil [en dus zonder toestemming] wordt gepleegd en gebaseerd is op gendernormen en ongelijke machtsrelaties”.

Houd in gedachten dat GBV in de Europese Unie zowel wordt aangepakt via nationale wet- en beleidsdocumenten — waaronder specifieke wetgeving zoals strafwetboeken, afzonderlijke wetten, gendergelijkheidsstrategieën met educatieve, bewustmakings- en andere maatregelen — als op EU-niveau. Je hebt al geleerd over relevante EU-documenten, zoals het Verdrag van Istanbul en de Richtlijn inzake geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld. Andere belangrijke juridische documenten zijn de richtlijn tegen mensenhandel, de Richtlijn slachtoffers van misdrijven, en de richtlijn inzake seksueel misbruik en seksuele uitbuiting van kinderen en kinderpornografie. Naast juridische documenten zijn er ook beleidsdocumenten zoals de Gender Equality Strategy 2020-2025. Hoewel deze juridische en beleidsdocumenten vrij complex zijn, is het vooral belangrijk om te weten dat ze bestaan en welke rol ze in de EU spelen bij het sturen van inspanningen rond preventie, bescherming en vervolging.

Gendergerelateerd geweld kent verschillende verschijningsvormen en kennis daarvan is belangrijk om het beter te kunnen herkennen. Het Verdrag van Istanbul (2011), waar je in Unit 1 over hebt geleerd, beschrijft verschillende vormen van GBV, waaronder: fysiek, verbaal, psychologisch, seksueel en sociaal-economisch geweld.

Let op: de bovenstaande lijst is niet uitputtend — onder seksueel geweld valt bijvoorbeeld ook reproductief geweld, dat te maken heeft met het controleren en beperken van iemands vrije uitoefening van reproductieve rechten, zoals het gebruik van anticonceptie, toegang tot abortus en meer. Bovendien sluit de ene vorm van geweld de andere niet uit. Zo is het in de context van intieme partnerrelaties steeds gebruikelijker om te spreken over dwingende controle (coercive control) om een veelvoorkomend patroon van misbruik te benoemen waarbij verschillende vormen van GBV tegelijk voorkomen en elkaar overlappen (Myhill & Hohl, 2019; Macdonald et al., 2024; Tolmie et al., 2023).

Het is belangrijk om te beseffen dat deze vormen van GBV zowel in de private en intieme sfeer — thuis — als in de publieke sfeer kunnen plaatsvinden — op het werk, op school, op de universiteit, in een jeugdclub, op straat. Daders kunnen familieleden zijn, huidige of voormalige intieme partners, mensen die we als vrienden beschouwen, collega’s, leidinggevenden, kennissen en vreemden. Het is cruciaal om te benadrukken dat GBV ook online kan en inderdaad plaatsvindt. Gezien de toename van GBV die online wordt gepleegd, spreekt men tegenwoordig vaak over door technologie gefaciliteerd GBV (TFGBV) (soms ook “online” of “cyber” geweld genoemd, maar TFGBV benadrukt dat technologie als middel wordt ingezet).

Seksuele intimidatie en stalking behoren tot de meest gemelde vormen van door technologie gefaciliteerd GBV. Veelvoorkomende tactieken zijn het zonder toestemming delen van intieme beelden (image-based sexual abuse), aanhoudende ongewenste berichten, indringende telefoontjes en schadelijke posts op sociale media. Slachtoffers/overlevenden kunnen doelwit worden via commentsecties, overspoeld worden met expliciete inhoud of zelfs gevolgd worden via GPS- en locatieapps. Deze vorm van digitaal misbruik reikt vaak verder dan het scherm en kan ook ernstige gevolgen hebben in het offline leven. Belangrijk om te onthouden is dat technologie bestaande vormen van GBV zowel heeft versterkt als verergerd, maar ook nieuwe vormen van misbruik heeft gecreëerd, zoals deepfakes: nep-digitale inhoud waarbij iemands foto’s of video’s worden gemanipuleerd om ze te seksualiseren, of om de betrokken persoon te bedreigen, te intimideren of te vernederen binnen een GBV-dynamiek. Deepfakes kunnen ook AI-gegenereerde beelden van GBV omvatten. Als je meer wilt weten over de verschillende types TFGBV, bekijk dan deze samenvatting op de website Violenciadigital, evenals de specifieke cursusmodule over dit onderwerp.

Het herkennen van signalen van GBV is een zeer belangrijke stap in preventie. Het identificeren van vroege waarschuwingssignalen van misbruik kan veel bijdragen aan het voorkomen dat geweld escaleert, en jeugdwerkers, opvoeders, omstanders en zelfs leeftijdsgenoten spelen hierin een sleutelrol. Tegelijkertijd vraagt het herkennen van geweld ook om een bedachtzame, respectvolle, geïnformeerde en gecoördineerde aanpak. Gezien de gevoeligheid van het onderwerp is het raadzaam om, voordat je ingrijpt, experts op dit gebied te raadplegen. Dit zou je niet moeten ontmoedigen om actie te ondernemen, maar je juist moeten aanzetten om na te denken over hoe je in elke situatie zo effectief mogelijk kunt interveniëren, met minimale neveneffecten en risico’s.

Dit zijn algemene signalen — verschillende vormen van geweld worden doorgaans met specifieke signalen geassocieerd. Bovendien bestaat er niet één enkel signaal van GBV en moet altijd rekening worden gehouden met de kenmerken van elke situatie en de betrokken personen.

Let ook op taalgebruik en opvattingen, want die kunnen belangrijke waarschuwingssignalen zijn van toxische mannelijkheid en het onderschrijven van genderstereotypen die geweld in de hand kunnen werken. Het gebruik van misogynistische, homofobe of transfobe scheldwoorden; opvattingen uiten die mannelijke dominantie normaliseren of geweld rechtvaardigen (“Ze vroeg erom,” “Jongens blijven jongens”); en genderstereotypen onderschrijven rond emotionele expressie, kracht of seksuele activiteit (Connell, 2005) zijn allemaal symptomen van problematische mannelijkheid. Toxische/hegemoniale mannelijkheid verwijst naar culturele normen die mannelijkheid verbinden met dominantie, het onderdrukken van emoties en agressie (Connell, 2005). Deze ideeën moedigen jongens en jonge mannen vaak aan om empathie te devalueren, controle te zien als kracht en geweld gelijk te stellen aan macht. Let op: wanneer deze overtuigingen door vrouwen en meisjes worden geuit, wijzen ze op geïnternaliseerde patriarchale normen als gevolg van socialisatie, en moeten ze eveneens worden aangepakt via gerichte interventies en educatieve maatregelen.

Veelvoorkomende uitingen van toxische/hegemoniale mannelijkheid zijn het onderdrukken van emotionele kwetsbaarheid (“Wees een man”); het accepteren of verheerlijken van agressief seksueel gedrag; en groepsdruk om dominant gedrag te vertonen, vaak ten koste van anderen (Connell, 2025).

Tijd doorbrengen op fora waar misogynistische opvattingen over vrouwen worden verspreid, is ook een veelvoorkomende uiting van toxische mannelijkheid en een waarschuwingssignaal voor grensoverschrijdend gedrag. Zulke digitale ruimtes worden vaak de ‘manosphere’ genoemd, waar gebruikers deelnemen aan antifeministische en misogynistische discoursen, vaak geworteld in gevoelens van seksueel recht, mannelijke slachtofferrol en afwijzing door vrouwen (Ging, 2019, p. 639). Veel jongeren zijn kwetsbaar voor incel-discours, zoals de Netflix-documentaire “Adolescence” (2025) laat zien. Jongeren die aan deze overtuigingen worden blootgesteld, kunnen ofwel geweld bestendigen (als plegers) of schade internaliseren (als slachtoffers of stille omstanders).

Genderstereotypen voeden GBV door machtsongelijkheden te versterken, de ernst van misbruik tegen vrouwen, LGBTIQA+-personen en jongens te minimaliseren en slachtoffers het zwijgen op te leggen die niet in het profiel van het “ideale slachtoffer” passen (Our Watch, 2021; WHO, 2021).