Ενότητα 2: Κατανόηση της Έμφυλης Βίας (GBV)
📖 Επισκόπηση Κεφαλαίου
Καλωσόρισμα & συναισθηματική ασφάλεια
Καλώς ήρθατε σε αυτή την ενότητα για την Κατανόηση της Έμφυλης Βίας. Η έμφυλη βία είναι ένα σύνθετο φαινόμενο με πολλαπλές και αλληλεπικαλυπτόμενες εκδηλώσεις. Παρ’ όλα αυτά, όπως θα μάθετε σε αυτό το κεφάλαιο, είναι ανησυχητικά διαδεδομένη. Υπό το πρίσμα αυτό και δεδομένου ότι το θέμα μπορεί να ενεργοποιήσει επώδυνες αναμνήσεις και συναισθήματα, φροντίστε να μεριμνάτε για την αυτοφροντίδα σας κατά την εξοικείωσή σας με το περιεχόμενο αυτού του κεφαλαίου και γενικότερα του μαθήματος. Αυτό μπορεί να σημαίνει ότι θα κάνετε διαλείμματα και θα επιστρέφετε στην πλατφόρμα όταν αισθάνεστε συναισθηματικά και ψυχικά πιο έτοιμοι να ασχοληθείτε με το θέμα, καθώς και ότι θα προχωράτε με τον δικό σας ρυθμό.
Αν είστε εργαζόμενος/η στον τομέα της νεολαίας, η κατανόηση της έμφυλης βίας (GBV) είναι ζωτικής σημασίας για τον ρόλο σας. Οι νέοι άνθρωποι, ιδιαίτερα τα έφηβα κορίτσια και τα άτομα με ποικιλόμορφη ταυτότητα φύλου, διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο να βιώσουν διαφορετικές μορφές έμφυλης βίας—από σωματική και σεξουαλική βία έως ψυχολογική κακοποίηση και διαδικτυακή παρενόχληση. Έρευνες δείχνουν ότι περίπου μία στις τρεις γυναίκες στην ΕΕ έχει βιώσει σωματική ή σεξουαλική βία κατά τη διάρκεια της ζωής της από οποιονδήποτε δράστη (FRA, 2024), ενώ πρόσφατα δεδομένα αναδεικνύουν αυξανόμενα ποσοστά διαδικτυακής βίας μεταξύ των νέων (EIGE, 2022).
Οι εργαζόμενοι στον τομέα της νεολαίας δραστηριοποιούνται σε περιβάλλοντα μη τυπικής εκπαίδευσης που προσφέρουν μοναδικές ευκαιρίες για συμβολή στην πρωτογενή πρόληψη—μια προσέγγιση που επικεντρώνεται στην πρόληψη της βίας πριν αυτή συμβεί, αντιμετωπίζοντας τις βαθύτερες αιτίες της, όπως επιβλαβή έμφυλα πρότυπα και ανισορροπίες ισχύος (WHO, 2019). Μέσα από στοχευμένες εκπαιδευτικές δραστηριότητες και ανοιχτές συζητήσεις, μπορούν να διαμορφώσουν την κατανόηση των νέων γύρω από τον σεβασμό, την ισότητα και τη συναίνεση.
Πέρα από την πρόληψη, οι εργαζόμενοι στον τομέα της νεολαίας διαδραματίζουν κρίσιμο ρόλο στην αναγνώριση και ανταπόκριση σε περιστατικά έμφυλης βίας. Η εκπαίδευση στην αναγνώριση ενδείξεων βίας, στην παροχή αρχικής υποστήριξης και στην εφαρμογή ασφαλών διαδικασιών παραπομπής μπορεί να κάνει ουσιαστική διαφορά στη ζωή ενός νέου ανθρώπου. Αυτό περιλαμβάνει την ύπαρξη σαφών διαδικασιών ώστε να ενεργούν με ηθικό και υπεύθυνο τρόπο όταν υπάρχει υποψία ή αποκάλυψη περιστατικού έμφυλης βίας (Council of Europe, 2011).
Τέλος, μια ισχυρή βάση γνώσεων σχετικά με την έμφυλη βία επιτρέπει επίσης στους εργαζόμενους στον τομέα της νεολαίας να υποστηρίζουν άλλους επαγγελματίες και ενήλικες στις κοινότητές τους, συμπεριλαμβανομένων συναδέλφων και ενδεχομένως και του εαυτού τους. Συμβάλλει στη διαμόρφωση μιας κουλτούρας ασφάλειας, λογοδοσίας και φροντίδας τόσο στον επαγγελματικό όσο και στον προσωπικό χώρο.
Αν είστε νέος/νέα, η συζήτηση για τη βία μπορεί αρχικά να φαίνεται άβολη ή και λίγο τρομακτική. Ωστόσο, η εκμάθηση γύρω από αυτό το θέμα αποτελεί μέρος της κατανόησης του εαυτού μας—του σώματός μας, των συναισθημάτων μας, των σκέψεών μας και του τρόπου με τον οποίο συνδεόμαστε με τους άλλους. Η έμφυλη βία (GBV) δεν είναι κάτι που συμβαίνει «κάπου αλλού». Μπορεί να επηρεάσει τους νέους με πολλούς τρόπους και να εμφανιστεί σε διαφορετικές σχέσεις—μεταξύ ατόμων που έχουν σχέση, φίλων, συμμαθητών, εκπαιδευτικών, μελών της οικογένειας ή ακόμη και αγνώστων. Μπορεί επίσης να εμφανιστεί σε χώρους όπου περνάμε χρόνο, όπως το σχολείο, οι αθλητικοί σύλλογοι, οι χώροι νεολαίας και το διαδίκτυο.
Η εκμάθηση γύρω από την έμφυλη βία μας βοηθά να αναγνωρίζουμε τα σημάδια ανθυγιεινής ή μη ασφαλούς συμπεριφοράς—όπως έλεγχος, πίεση, φόβος ή έλλειψη σεβασμού. Όταν κατανοούμε αυτά τα σημάδια, είναι πιο πιθανό να αντιληφθούμε πότε κάτι δεν είναι σωστό στη δική μας ζωή ή στη ζωή κάποιου άλλου, και να είμαστε πιο έτοιμοι να δράσουμε ή να ζητήσουμε βοήθεια.
Η τεχνολογία και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελούν σημαντικό μέρος της καθημερινότητάς μας, αλλά μπορούν επίσης να χρησιμοποιηθούν για να βλάψουν ή να ελέγξουν άλλους—για παράδειγμα μέσω διαδικτυακής παρενόχλησης, ανεπιθύμητων μηνυμάτων ή κοινοποίησης ιδιωτικών εικόνων χωρίς άδεια. Γι’ αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό οι νέοι σήμερα να γνωρίζουν τα δικαιώματά τους και να αισθάνονται σιγουριά στο να θέτουν όρια—τόσο διαδικτυακά όσο και εκτός διαδικτύου.
Η ανοιχτή συζήτηση για τη βία αφορά επίσης τη δημιουργία πιο ασφαλών κοινοτήτων. Αφορά τη φροντίδα της δικής μας ευημερίας και την υποστήριξη της ευημερίας των άλλων. Ακόμη και μικρές πράξεις—όπως το να ακούσουμε έναν φίλο, να υπερασπιστούμε κάποιον ή να αμφισβητήσουμε επιβλαβή αστεία—μπορούν να κάνουν μεγάλη διαφορά. Όταν κατανοούμε τη βία, μπορούμε καλύτερα να την προλάβουμε. Γινόμαστε όχι μόνο πιο ασφαλείς οι ίδιοι, αλλά και πιο δυνατοί σύμμαχοι για τους άλλους.
Έρευνες δείχνουν ότι η συζήτηση με τους νέους για υγιείς σχέσεις, σεβασμό και ασφάλεια—ιδιαίτερα σε σχολικά και νεανικά περιβάλλοντα—μπορεί να συμβάλει στην πρόληψη της βίας και στην προώθηση της ευημερίας για όλους (UNESCO, 2018).
Μαθησιακοί στόχοι του κεφαλαίου
Μαθησιακοί στόχοι του κεφαλαίου Με την ολοκλήρωση αυτής της ενότητας, θα μπορείτε να:
🧬 Ενότητα 1: Τι είναι η έμφυλη βία
Κατανόηση του φύλου
Πριν εμβαθύνουμε στους ορισμούς της έμφυλης βίας, είναι σημαντικό να είμαστε σαφείς ως προς το τι εννοούμε με τον όρο φύλο. Η κατανόηση του φύλου αποτελεί βασικό πρώτο βήμα πριν ξεκινήσουμε συζητήσεις για την έμφυλη βία (GBV). Το φύλο συχνά παρερμηνεύεται ως περιορισμένο σε δυαδικές κατηγορίες (άνδρας/γυναίκα), ενώ στην πραγματικότητα περιλαμβάνει ένα σύνθετο σύνολο διαστάσεων, όπως η ταυτότητα φύλου, η έκφραση φύλου, το βιολογικό φύλο και η έλξη (Killermann, 2013). Η αποσαφήνιση αυτών των εννοιών μας βοηθά να υπερβούμε τα στερεότυπα και να αναγνωρίσουμε πώς οι άκαμπτοι έμφυλοι κανόνες και οι παρανοήσεις μπορούν να συμβάλουν στη βία, στις διακρίσεις και στον αποκλεισμό. Όπως σημειώνει το Συμβούλιο της Ευρώπης, η έμφυλη βία ριζώνει σε άνισες σχέσεις εξουσίας και κοινωνικά κατασκευασμένους έμφυλους ρόλους (Council of Europe, 2011), γεγονός που καθιστά απαραίτητο να ξεκινήσουμε με μια κοινή κατανόηση του τι σημαίνει φύλο. Για να επιτύχουμε αυτή την κατανόηση, μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε το μοντέλο Genderbread Person. Το Genderbread Person είναι ένα χρήσιμο οπτικό εργαλείο που μας διδάσκει ότι το φύλο δεν είναι μια ενιαία, σταθερή κατηγορία, αλλά ένας συνδυασμός διαφορετικών πτυχών του ποιοι είμαστε. Αναλύει το φύλο σε τέσσερα βασικά στοιχεία: ταυτότητα φύλου (πώς αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας ως προς το φύλο), έκφραση φύλου (πώς παρουσιάζουμε τον εαυτό μας μέσω ρούχων, συμπεριφοράς ή φωνής), βιολογικό φύλο (τα σωματικά χαρακτηριστικά με τα οποία γεννιόμαστε) και έλξη (προς ποιους αισθανόμαστε ρομαντική ή σεξουαλική έλξη). Αυτές οι πτυχές βρίσκονται σε φάσματα και όχι σε αυστηρές κατηγορίες όπως «άνδρας» ή «γυναίκα». Το μοντέλο αυτό μας βοηθά να κατανοήσουμε ότι η εμπειρία του φύλου είναι μοναδική για κάθε άτομο και ότι οι υποθέσεις που βασίζονται στην εμφάνιση ή στα στερεότυπα μπορεί να είναι παραπλανητικές και επιβλαβείς.
Η κατανόηση της πολυπλοκότητας του φύλου μέσω εργαλείων όπως το Genderbread Person συμβάλλει στην αποσαφήνιση της φύσης και της δυναμικής της έμφυλης βίας (GBV). Η έμφυλη βία λαμβάνει χώρα μέσα σε ένα ευρύτερο πλαίσιο συστημικών ανισοτήτων και πατριαρχικών σχέσεων εξουσίας και, ως εκ τούτου, τα θύματα/επιζώσες στοχοποιούνται λόγω του φύλου τους, με τις γυναίκες και τα κορίτσια να πλήττονται δυσανάλογα (WHO, 2019). Ταυτόχρονα, άτομα που εκφράζουν το φύλο τους με τρόπους που αμφισβητούν τις παραδοσιακές αντιλήψεις —όπως μέλη της κοινότητας LGBTIQA+— μπορεί να στοχοποιούνται λόγω της ταυτότητας φύλου, του αντιλαμβανόμενου φύλου ή της έκφρασης φύλου τους, για παράδειγμα επειδή «δεν φέρονται σαν άνδρας» ή «δεν ντύνονται σαν γυναίκα». Αυτή η βία συχνά ριζώνει σε προσπάθειες ελέγχου ή τιμωρίας όσων αμφισβητούν δυαδικούς ή στερεοτυπικούς ρόλους που σχετίζονται με την «αρρενωπότητα» και τη «θηλυκότητα» (EIGE, 2022). Επιπλέον, ακόμη και η βία ανδρών κατά ανδρών που δεν ανήκουν στην κοινότητα LGBTIQA+ μπορεί να έχει έμφυλη διάσταση, καθώς μπορεί να αποτελεί τρόπο επαναβεβαίωσης της κυρίαρχης αρρενωπότητας (Perry, 2005; Silberschmidt, 2001). Η αναγνώριση του φύλου ως πολυδιάστατης έννοιας μας επιτρέπει να κατανοήσουμε ότι η έμφυλη βία επηρεάζει κυρίως γυναίκες και κορίτσια, αλλά και άτομα με ποικίλες ταυτότητες και εκφράσεις φύλου, ιδιαίτερα εκείνα που περιθωριοποιούνται ή στιγματίζονται λόγω του τρόπου με τον οποίο βιώνουν το φύλο ή τη σεξουαλικότητά τους (Council of Europe, 2011; EIGE, 2022). Πριν προχωρήσετε παρακάτω – κρατήστε αυτή τη σκέψη: ορισμένα άτομα και ομάδες διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο να βιώσουν έμφυλη βία, αλλά οποιοσδήποτε μπορεί να γίνει στόχος βίας.
Μια ακόμη χρήσιμη έννοια όταν σκεφτόμαστε την έμφυλη βία είναι η διαθεματικότητα (intersectionality). Η έννοια αυτή, που εισήχθη από την Kimberlé Crenshaw το 1989, χρησιμοποιείται για να περιγράψει τη θέση των ατόμων και τις διασταυρώσεις αλληλένδετων μηχανισμών και συστημάτων καταπίεσης, όπως ο σεξισμός, ο ηλικιακός ρατσισμός, οι ταξικές διακρίσεις, ο ρατσισμός και άλλα. Όταν μιλάμε για την έμφυλη βία, χρειάζεται να λαμβάνουμε υπόψη τη διαθεματικότητα, επειδή το φύλο διασταυρώνεται με άλλες πτυχές της ταυτότητας ενός ατόμου, δημιουργώντας συχνά ιδιαίτερες και αλληλοεπικαλυπτόμενες ευαλωτότητες και εμπειρίες κακοποίησης. Ένα παράδειγμα αφορά τον τρόπο με τον οποίο το φύλο και η μεταναστευτική ιδιότητα διασταυρώνονται, δημιουργώντας αυξημένη ευαλωτότητα σε ενδοσυντροφική βία (IPV) για τις μετανάστριες γυναίκες που μπορεί να εξαρτώνται από τους συντρόφους/συζύγους τους για την άδεια διαμονής στη χώρα υποδοχής (Jelenic, 2019).
Το βασικό στατιστικό στοιχείο που πρέπει να θυμάστε είναι ότι 1 στις 3 γυναίκες θα βιώσει σωματική ή σεξουαλική βία κατά τη διάρκεια της ζωής της. Πολύ συχνά, αυτή η βία συμβαίνει σε νεαρή ηλικία και προέρχεται από σύντροφο.
Εξετάζοντας σχετικές διασταυρώσεις, πρόσφατα δεδομένα του FRA ρίχνουν φως σε πτυχές διακρίσεων που στοχεύουν τις κοινότητες LGBTIQA+ – με ειδική εστίαση στα μεσοφυλικά άτομα στο παρακάτω infographic – οι οποίες συχνά κλιμακώνονται σε βία, συμπεριλαμβανομένης και σεξουαλικής φύσης.
Όταν σκεφτόμαστε την έμφυλη βία (GBV) μεταξύ των νέων, ίσως θέλετε να δείτε στατιστικά στοιχεία που αφορούν τη χώρα σας. Για παράδειγμα, δεδομένα από την Ιταλία δείχνουν μια ανησυχητική αύξηση σε ελεγκτικές συμπεριφορές που αποτελούν ένδειξη εξαναγκαστικού ελέγχου (δείτε παρακάτω για καλύτερη κατανόηση του τι σημαίνει αυτό) μέσω τεχνολογικών μέσων μεταξύ των νέων (IPSOS & Save the Children, 2024). Να έχετε υπόψη ότι τα στατιστικά διαφέρουν από χώρα σε χώρα, δεν είναι πάντα εύκολα διαθέσιμα – ειδικά όταν πρόκειται για άτομα που βρίσκονται στη διασταύρωση διαφορετικών μορφών καταπίεσης – και ποτέ δεν λένε όλη την ιστορία. Είναι σύνηθες να γίνεται αναφορά στο «σκοτεινό αριθμό του εγκλήματος», δηλαδή στα εγκλήματα που δεν καταγγέλλονται και επομένως δεν καταγράφονται. Συμβαίνει πολύ περισσότερη βία και κακοποίηση από ό,τι δείχνουν τα επίσημα στατιστικά, καθώς η έρευνα δείχνει ότι πολλοί άνθρωποι δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν την εμπειρία τους ως βία ή δεν μιλούν για την κακοποίηση, μεταξύ άλλων λόγω φόβου και ντροπής.
Έγγραφα και ορισμοί της ΕΕ και διεθνείς Βασικοί ευρωπαϊκοί ορισμοί αναγνωρίζουν τις δομικές ανισότητες, τονίζοντας τη δυσανάλογη επιβάρυνση που βιώνουν οι γυναίκες. Ένα εμβληματικό έγγραφο στον τομέα της έμφυλης βίας (GBV), στο οποίο μπορούμε να ανατρέξουμε για έναν ολοκληρωμένο ορισμό, είναι η Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης του Συμβουλίου της Ευρώπης. Η Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης, με την επίσημη ονομασία «Σύμβαση για την Πρόληψη και την Καταπολέμηση της Βίας κατά των Γυναικών και της Ενδοοικογενειακής Βίας», αποτελεί τη μόνη νομικά δεσμευτική διεθνή συνθήκη που έχει σχεδιαστεί για την προστασία των ατόμων—ιδίως των γυναικών—από κάθε μορφή έμφυλης βίας (Council of Europe, n.d.). Από τότε που άνοιξε για υπογραφή το 2011, σχεδόν όλα τα κράτη-μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης την έχουν είτε υπογράψει είτε κυρώσει. Αξίζει να σημειωθεί ότι η Ιταλία, η Ισπανία, η Γερμανία και η Ολλανδία έχουν ολοκληρώσει και τα δύο στάδια, δείχνοντας τη δέσμευσή τους στην εφαρμογή των ολοκληρωμένων προτύπων της και στην ενίσχυση της προστασίας σε εθνικό επίπεδο. Αυτή η δέσμευση μεταφράζεται επίσης στη διασφάλιση ότι τα εθνικά νομικά κείμενα αντανακλούν τους ορισμούς της έμφυλης βίας που χρησιμοποιούνται στη Σύμβαση και ότι τίθενται σε εφαρμογή επαρκή μέτρα που απορρέουν από αυτούς. Όσον αφορά τους ορισμούς, η Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης του Συμβουλίου της Ευρώπης αναγνωρίζει ότι οι γυναίκες αποτελούν τους κύριους στόχους της έμφυλης βίας και ορίζει τη «έμφυλη βία κατά των γυναικών» ως τη βία που στρέφεται κατά μιας γυναίκας επειδή είναι γυναίκα ή που επηρεάζει τις γυναίκες δυσανάλογα’ (σ.3). Η ΟΔΗΓΙΑ (ΕΕ) 2024/1385 ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ της 14ης Μαΐου 2024 σχετικά με την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας, ένα ακόμη βασικό έγγραφο στον τομέα της έμφυλης βίας, επαναλαμβάνει τους ορισμούς που περιλαμβάνονται στη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης. Ένας ακόμη χρήσιμος ορισμός της έμφυλης βίας, που βασίζεται στις ιδέες του Genderbread person, είναι αυτός που χρησιμοποιεί η International Planned Parenthood Federation (2022), όπου η έμφυλη βία ορίζεται ως «κάθε επιβλαβής πράξη που διαπράττεται ενάντια στη θέληση ενός ατόμου [και συνεπώς χωρίς τη συναίνεσή του] και βασίζεται σε έμφυλους κανόνες και άνισες σχέσεις εξουσίας».
Θα πρέπει να έχετε υπόψη ότι στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η έμφυλη βία αντιμετωπίζεται τόσο μέσω εθνικών νομικών και πολιτικών κειμένων – τα οποία περιλαμβάνουν ειδική νομοθεσία όπως Ποινικούς Κώδικες, ειδικούς νόμους, Στρατηγικές Ισότητας των Φύλων που περιγράφουν εκπαιδευτικά, ενημερωτικά και άλλα μέτρα – όσο και σε επίπεδο ΕΕ. Έχετε ήδη ενημερωθεί για σχετικά έγγραφα της ΕΕ, όπως τη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης και την Οδηγία για τη βία κατά των γυναικών και την ενδοοικογενειακή βία. Άλλα σημαντικά νομικά κείμενα είναι η Οδηγία κατά της Εμπορίας Ανθρώπων, η Οδηγία για τα Δικαιώματα των Θυμάτων, η Οδηγία για τη σεξουαλική κακοποίηση και εκμετάλλευση παιδιών και την παιδική πορνογραφία. Παράλληλα με τα νομικά κείμενα, υπάρχουν και κείμενα πολιτικής όπως η Στρατηγική για την Ισότητα των Φύλων 2020-2025. Παρότι αυτά τα νομικά και πολιτικά κείμενα είναι αρκετά σύνθετα, είναι σημαντικό απλώς να γνωρίζετε ότι υπάρχουν και τον ρόλο που έχουν στην ΕΕ, καθοδηγώντας τις προσπάθειες πρόληψης, προστασίας και δίωξης.
Για πληροφορίες σχετικά με το εθνικό σας πλαίσιο, δείτε: Italy: ISTAT. (n.d.). Normativa italiana. In Violenza sulle donne – Statistiche per temi. Istituto Nazionale di Statistica. Retrieved June 26, 2025, from https://www.istat.it/statistiche-per-temi/focus/violenza-sulle-donne/il-contesto/normativa-italiana/ Greece: General Secretariat for Equality and Human Rights. (n.d.). Legislation. Ministry of Social Cohesion and Family. Retrieved July 8,2025, from https://isotita.gr/nomothesia/ Spain: (n.d.). Delegación del Gobierno contra la Violencia de Género. Normativa. Ministerio de Igualdad. Retrieved July 21,2025, from https://violenciagenero.igualdad.gob.es/marconormativo/ Netherlands: Ministry of Health, Welfare and Sport. (2023). Combating Gender-Related Violence. Government of the Netherlands. Retrieved July 29, from https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2023/09/22/aanpak-gendergerelateerd-geweld Centraal Bureau voor de Statistiek. (2024). Emancipation Monitor 2024: Socially safe living. Government of the Netherlands. Retrieved July 29, from https://longreads.cbs.nl/emancipatiemonitor-2024/sociaal-veilig-leven/
🧷 Ενότητα 2: Μορφές έμφυλης βίας
Κατανόηση των διαφορετικών μορφών έμφυλης βίας
Η έμφυλη βία έχει διάφορες εκδηλώσεις και η επίγνωση αυτών είναι καθοριστική για την καλύτερη αναγνώρισή τους. Η Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης (2011), την οποία γνωρίσατε στην Ενότητα 1, περιγράφει διάφορες μορφές έμφυλης βίας, όπως: σωματική, λεκτική, ψυχολογική, σεξουαλική και κοινωνικο-οικονομική βία.
1. Σωματική βία Ορισμός: Κάθε πράξη που αποσκοπεί στο να προκαλέσει σωματική βλάβη ή τραυματισμό σε άλλο άτομο. Παράδειγμα: Χτυπήματα, χαστούκια, πνιγμός, σπρώξιμο ή χρήση όπλων εναντίον κάποιου.
2. Λεκτική βία Ορισμός: Η χρήση υποτιμητικής, εξευτελιστικής, εκφοβιστικής ή απειλητικής γλώσσας εναντίον άλλου ατόμου. Παράδειγμα: Χαρακτηρισμοί/βρισιές, φωνές με προσβολές, απειλές πρόκλησης βλάβης ή στιγματισμός κάποιου λόγω του φύλου του.
3. Ψυχολογική βία Ορισμός: Συμπεριφορές που προκαλούν ψυχική ή συναισθηματική βλάβη μέσω χειρισμού, ελέγχου ή εκφοβισμού. Παράδειγμα: Gaslighting («Τα φαντάζεσαι»), απομόνωση του ατόμου από φίλους ή οικογένεια, επίμονη επιτήρηση ή απειλές ότι θα βλάψουν το ίδιο ή κάποιον που αγαπά.
4. Σεξουαλική βία Ορισμός: Κάθε μορφή σεξουαλικής πράξης χωρίς συναίνεση ή πράξης που επιδιώκει σεξουαλική ικανοποίηση, καθώς και εξαναγκασμός ή εκμετάλλευση σε σεξουαλικά ζητήματα. Παράδειγμα: Βιασμός, σεξουαλική επίθεση, εξαναγκασμός κάποιου σε ανεπιθύμητη σεξουαλική δραστηριότητα ή σεξουαλική παρενόχληση.
5. Κοινωνικο-οικονομική βία Ορισμός: Πράξεις που περιορίζουν την πρόσβαση ενός ατόμου ή τον έλεγχό του σε οικονομικούς πόρους, εργασία ή κοινωνική συμμετοχή. Παράδειγμα: Έλεγχος του εισοδήματος ενός/μιας συντρόφου, παρεμπόδιση από το να εργάζεται ή να σπουδάζει, περιορισμός πρόσβασης στο οικογενειακό σπίτι ή περιορισμός της δυνατότητας διαχείρισης οικονομικών.
Παρακαλούμε σημειώστε ότι η παραπάνω λίστα δεν είναι εξαντλητική – π.χ. στη σεξουαλική βία θα πρέπει να περιλαμβάνεται και η αναπαραγωγική βία, που αφορά τον έλεγχο και τον περιορισμό της ελεύθερης άσκησης των αναπαραγωγικών δικαιωμάτων ενός ατόμου, όπως η χρήση αντισυλληπτικών, η πρόσβαση σε άμβλωση και άλλα. Επιπλέον, η μία μορφή βίας δεν αποκλείει την άλλη. Για παράδειγμα, στο πλαίσιο των σχέσεων ενδοσυντροφικής βίας γίνεται ολοένα και πιο συχνά λόγος για εξαναγκαστικό έλεγχο (coercive control) ώστε να περιγραφεί ένα συχνό μοτίβο κακοποίησης όπου διαφορετικές μορφές έμφυλης βίας συνυπάρχουν και αλληλοεπικαλύπτονται (Myhill & Hohl, 2019; Macdonald et al., 2024; Tolmie et al., 2023)
Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι αυτές οι μορφές έμφυλης βίας μπορούν να συμβούν στον ιδιωτικό και οικείο χώρο – στο σπίτι – αλλά και στον δημόσιο χώρο – στη δουλειά, στο σχολείο, στο πανεπιστήμιο, σε έναν σύλλογο/χώρο νεολαίας, στον δρόμο. Οι δράστες μπορεί να περιλαμβάνουν μέλη της οικογένειας, νυν ή πρώην συντρόφους, άτομα που θεωρούμε φίλους, συναδέλφους, προϊσταμένους, γνωστούς και αγνώστους. Είναι κρίσιμο να σημειωθεί ότι η έμφυλη βία μπορεί και πράγματι συμβαίνει και διαδικτυακά. Δεδομένης της αυξημένης ανόδου της έμφυλης βίας που διαπράττεται online, είναι πλέον συνηθισμένο να γίνεται αναφορά σε έμφυλη βία που διευκολύνεται από την τεχνολογία (technology-facilitated GBV) (συχνά προτιμάται από τον όρο διαδικτυακή ή κυβερνο-βία, επειδή τονίζει το πώς η τεχνολογία χρησιμοποιείται ως μέσο).
Η σεξουαλική παρενόχληση και η παρακολούθηση (stalking) είναι από τους πιο συχνά αναφερόμενους τύπους έμφυλης βίας που διευκολύνεται από την τεχνολογία. Συνήθεις τακτικές περιλαμβάνουν τη μη συναινετική κοινοποίηση προσωπικών/ερωτικών εικόνων (image-based sexual abuse), επίμονα ανεπιθύμητα μηνύματα, παρεμβατικές τηλεφωνικές κλήσεις και επιβλαβείς αναρτήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Τα θύματα/επιζώσες μπορεί να στοχοποιούνται μέσω σχολίων, να κατακλύζονται με άσεμνο περιεχόμενο ή ακόμη και να εντοπίζονται μέσω GPS και εφαρμογών κοινοποίησης τοποθεσίας. Αυτή η μορφή ψηφιακής κακοποίησης συχνά ξεπερνά τις οθόνες, με σοβαρές συνέπειες και στην offline ζωή τους. Αυτό που είναι κρίσιμο να θυμόμαστε είναι ότι η τεχνολογία έχει τόσο ενισχύσει όσο και επιδεινώσει υπάρχουσες μορφές έμφυλης βίας, αλλά έχει επίσης δημιουργήσει νέες μορφές κακοποίησης, όπως τα deepfakes. Πρόκειται για ψεύτικο ψηφιακό περιεχόμενο που περιλαμβάνει χειραγώγηση φωτογραφιών ή βίντεο κάποιου ατόμου ώστε να έχουν σεξουαλικοποιημένη φύση ή να χρησιμοποιούνται για να απειλήσουν, να εκφοβίσουν ή να εξευτελίσουν το άτομο που εμπλέκεται σε μια δυναμική έμφυλης βίας. Τα deepfakes μπορεί επίσης να περιλαμβάνουν εικόνες έμφυλης βίας που έχουν παραχθεί με ΤΝ. Αν σας ενδιαφέρει να μάθετε περισσότερα για όλους τους διαφορετικούς τύπους TFGBV, παρακαλούμε δείτε αυτή τη σύνοψη στον ιστότοπο Violenciadigital καθώς και την ειδική ενότητα του μαθήματος για αυτό το θέμα.
🕊️ Ενότητα 3: Αναγνώριση των ενδείξεων
Αναγνώριση των ενδείξεων έμφυλης βίας
Η αναγνώριση των ενδείξεων έμφυλης βίας είναι ένα πολύ σημαντικό βήμα στην πρόληψη. Ο εντοπισμός πρώιμων προειδοποιητικών σημείων κακοποίησης μπορεί να συμβάλει σημαντικά στην αποτροπή της κλιμάκωσης της βίας και οι εργαζόμενοι στον τομέα της νεολαίας, οι εκπαιδευτικοί, οι παρευρισκόμενοι/μάρτυρες, ακόμη και οι συνομήλικοι έχουν καθοριστικό ρόλο σε αυτό. Ταυτόχρονα, η αναγνώριση της βίας απαιτεί επίσης μια προσεκτική, σεβαστική, ενημερωμένη και συντονισμένη προσέγγιση. Δεδομένης της ευαισθησίας του θέματος, πριν παρέμβετε, θα πρέπει να συμβουλευτείτε ειδικούς στον τομέα. Αυτό δεν θα πρέπει να σας αποθαρρύνει από το να δράσετε, αλλά μάλλον να σας ωθήσει να σκεφτείτε πώς να παρέμβετε με τον πιο αποτελεσματικό τρόπο, ελαχιστοποιώντας πιθανές παρενέργειες και κινδύνους, σε κάθε περίπτωση ξεχωριστά.
Αυτά είναι γενικά σημάδια – οι διαφορετικές μορφές βίας συνήθως συνδέονται με πιο συγκεκριμένες ενδείξεις. Επιπλέον, δεν υπάρχει ένα μοναδικό σημάδι έμφυλης βίας και θα πρέπει πάντα να λαμβάνονται υπόψη οι ιδιαιτερότητες κάθε περίπτωσης και τα άτομα που εμπλέκονται.
Θα πρέπει επίσης να προσέχετε τη γλώσσα και τις πεποιθήσεις, καθώς μπορεί να αποτελούν σημαντικά προειδοποιητικά σημάδια τοξικής αρρενωπότητας και υιοθέτησης έμφυλων στερεοτύπων που μπορεί να ευνοούν τη βία. Η χρήση μισογυνιστικών, ομοφοβικών ή τρανσφοβικών χαρακτηρισμών· η έκφραση πεποιθήσεων που «κανονικοποιούν» την ανδρική κυριαρχία ή δικαιολογούν τη βία (“Τα ήθελε”, “Τα αγόρια είναι αγόρια”)· και η υιοθέτηση έμφυλων στερεοτύπων γύρω από τη συναισθηματική έκφραση, τη δύναμη ή τη σεξουαλική δραστηριότητα (Connell, 2005) αποτελούν όλα συμπτώματα προβληματικής αρρενωπότητας. Η τοξική/ηγεμονική αρρενωπότητα αναφέρεται σε πολιτισμικούς κανόνες που συνδέουν την αρρενωπότητα με την κυριαρχία, την καταστολή των συναισθημάτων και την επιθετικότητα (Connell, 2005). Αυτές οι ιδέες συχνά ενθαρρύνουν τα αγόρια και τους νεαρούς άνδρες να υποτιμούν την ενσυναίσθηση, να βλέπουν τον έλεγχο ως δύναμη και να ταυτίζουν τη βία με την εξουσία. Παρακαλούμε σημειώστε ότι όταν αυτές οι πεποιθήσεις εκφράζονται από γυναίκες και κορίτσια, παραπέμπουν σε εσωτερικευμένους πατριαρχικούς κανόνες ως αποτέλεσμα κοινωνικοποίησης και θα πρέπει επίσης να αντιμετωπίζονται μέσω στοχευμένων παρεμβάσεων και εκπαιδευτικών μέτρων.
Συνήθεις εκφράσεις της τοξικής/ηγεμονικής αρρενωπότητας περιλαμβάνουν την καταστολή της συναισθηματικής ευαλωτότητας (“άντε γίνε άντρας”); την αποδοχή ή εξύμνηση επιθετικής σεξουαλικής συμπεριφοράς· και την πίεση από συνομηλίκους για συμμόρφωση σε κυρίαρχες συμπεριφορές, συχνά εις βάρος άλλων (Connell, 2025).
Η ενασχόληση με διαδικτυακά φόρουμ που διαδίδουν μισογυνιστικές απόψεις για τις γυναίκες είναι επίσης μια συχνή έκφραση τοξικής αρρενωπότητας και προειδοποιητικό σημάδι κακοποιητικής συμπεριφοράς. Τέτοιοι ψηφιακοί χώροι συχνά αναφέρονται ως «manosphere», όπου οι χρήστες εμπλέκονται σε αντιφεμινιστικό και μισογυνιστικό λόγο, συχνά βασισμένο σε αισθήματα σεξουαλικής «δικαιωματικότητας», ανδρικής θυματοποίησης και απόρριψης από τις γυναίκες (Ging, 2019, σ. 639). Πολλοί νέοι είναι ευάλωτοι στον λόγο των incel, όπως έχει δείξει το ντοκιμαντέρ του Netflix “Adolescence” (2025). Οι νέοι που εκτίθενται σε αυτές τις πεποιθήσεις μπορεί είτε: να αναπαράγουν τη βία (ως δράστες) είτε να εσωτερικεύουν τη βλάβη (ως θύματα ή σιωπηλοί παρευρισκόμενοι/μάρτυρες).
Τα έμφυλα στερεότυπα τροφοδοτούν την έμφυλη βία ενισχύοντας τις ανισορροπίες ισχύος, υποβαθμίζοντας τη σοβαρότητα της κακοποίησης κατά γυναικών, ατόμων LGBTIQA+ και αγοριών και αποσιωπώντας θύματα που δεν ταιριάζουν στο προφίλ του «ιδανικού θύματος» (Our Watch, 2021; WHO, 2021).
📚 Αναφορές
- Anti-Trafficking Directive, (Directive 2011/36/EU of the European Parliament and of the Council of 5 April 2011 on preventing and combating trafficking in human beings and protecting its victims, and replacing Council Framework Decision 2002/629/JHA).
- Banyard, V. L., Plante, E. G., & Moynihan, M. M. (2007). Rape prevention through bystander education: Bringing a broader community perspective to sexual violence prevention. U.S. Department of Justice. https://www.ojp.gov/pdffiles1/nij/grants/208701.pdf
- Borges Jelinic, A. (2019). I loved him and he scared me: Migrant women, partner visas and domestic violence. Emotion, Space and Society, 32, 100582. https://doi.org/10.1016/j.emospa.2019.100582
- Connell, R. W. (2005). Masculinities (2nd ed.). University of California Press.
- Council of Europe. (2011). Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence (Istanbul Convention). https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention
- Council of Europe. (2011). Istanbul Convention: Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence. https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention
- Council of Europe. (n.d.). Types of gender-based violence. In Gender Matters – The Council of Europe’s database on gender equality. https://www.coe.int/en/web/gender-matters/types-of-gender-based-violence
- Directive 2011/92/Eu of the European Parliament and of the Council of 13 December 2011 on combating the sexual abuse and sexual exploitation of children and child pornography, and replacing Counil Framework Decision 2004/68/JHA.
- Directive 2012/29/EU of the European Parliament and of the Council of 25 October 2012 establishing minimum standards on the rights, support and protection of victims of crime, and replacing Council Framework Decision 2001/220/JHA.
- European Commission. Directorate General for Communication. (2020). Striving for a Union of equality: The gender equality strategy 2020–2025. Publications Office. https://data.europa.eu/doi/10.2775/671326
- European Institute for Gender Equality. (2022). Cyber violence against women and girls. https://eige.europa.eu/publications/cyber-violence-against-women-and-girls
- European Institute for Gender Equality. (2022). Gender-based violence. https://eige.europa.eu/gender-based-violence
- European Union Agency for Fundamental Rights. (2024). EU Gender-Based Violence Survey: Key Results. https://ec.europa.eu/eurostat/documents/7870049/20464303/KS-01-24-013-EN-N.pdf/052adbe2-40bd-9472-87c0-ed14c7106bfa?version=1.0&t=1732193841491
- Ging, D. (2019). Alphas, betas, and incels: Theorizing the masculinities of the manosphere. Men and Masculinities, 22(4), 638–657. https://doi.org/10.1177/1097184X17706401
- International Planned Parenthood Federation. (2022). Chapter 10: Sexual and Gender-based Violence. https://www.ippf.org/sites/default/files/ippf_cccg_chapter_10_sgbv.pdf
- ISTAT. (n.d.). Normativa italiana. In Violenza sulle donne – Statistiche per temi. Istituto Nazionale di Statistica. Retrieved 10 June 2025, from https://www.istat.it/statistiche-per-temi/focus/violenza-sulle-donne/il-contesto/normativa-italiana/
- Killermann, S. (2013). The Genderbread Person v3.3. It’s Pronounced Metrosexual. https://www.itspronouncedmetrosexual.com/2015/03/the-genderbread-person-v3/
- Myhill, A., & Hohl, K. (2019). The “Golden Thread”: Coercive Control and Risk Assessment for Domestic Violence. Journal of Interpersonal Violence, 34(21–22), 4477–4497. https://doi.org/10.1177/0886260516675464
- Our Watch. (2021). Changing the story: A shared framework for the primary prevention of violence against women and their children in Australia (2nd ed.). https://media.ourwatch.org.au/publications/Changing-the-story-framework.pdf
- Perry, B. (2005). Masculinities, social change, and development. In L. Ouzgane & R. Morrell (Eds.), African masculinities: Men in Africa from the late nineteenth century to the present. Palgrave Macmillan.
- Silberschmidt, M. (2001). Disempowerment of men in rural and urban East Africa: Implications for male identity and sexual behavior. World Development, 29(4), 657–671.
- Tolmie, J., Smith, R., & Wilson, D. (2023). Understanding Intimate Partner Violence: Why Coercive Control Requires a Social and Systemic Entrapment Framework. Violence Against Women, 30(1), 54–74. https://doi.org/10.1177/10778012231205585
- Types of gender violence facilitated by technology | La Violencia Digital es Real. Retrieved 10 June 2025, from https://violenciadigital.tedic.org/en/b/guia/types-of-gender-digital-violence/
- UN Women. (2020). The shadow pandemic: Violence against women during COVID-19. https://www.unwomen.org/en/news/in-focus/in-focus-gender-equality-in-covid-19-response/violence-against-women-during-covid-19
- UN Women. (2024). Documenting reproductive violence: Unveiling opportunities, challenges, and legal pathways for UN investigative mechanisms. https://www.unwomen.org/en/digital-library/publications/2024/09/research-paper-documenting-reproductive-violence-unveiling-opportunities-challenges-and-legal-pathways-for-un-investigative-mechanisms
- UN Women. (2025). FAQs: Digital abuse, trolling, stalking, and other forms of technology-facilitated violence against women. Retrieved 10 June 2025, from https://www.unwomen.org/en/articles/faqs/digital-abuse-trolling-stalking-and-other-forms-of-technology-facilitated-violence-against-women
- UN Women Australia. (n.d.). Intersectionality explained. Retrieved June 26, 2025, from https://unwomen.org.au/our-work/focus-area/intersectionality-explained/
- UNESCO. (2018). International technical guidance on sexuality education: An evidence-informed approach (2nd ed.). https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000260770
- World Health Organization. (2019). RESPECT women: Preventing violence against women. https://www.who.int/publications/i/item/9789241515856
- World Health Organization. (2021). Violence against women prevalence estimates, 2018: Global, regional and national prevalence estimates for intimate partner violence against women and global and regional prevalence estimates for non-partner sexual violence against women. https://www.who.int/publications/i/item/9789240022256
- World Health Organisation. (2021). Devastatingly pervasive: 1 in 3 women globally experience violence. Retrieved 10 June 2025, from https://www.who.int/news/item/09-03-2021-devastatingly-pervasive-1-in-3-women-globally-experience-violence
- World Health Organization. (2021, December 10). Tracking progress towards a world without violence against women. Retrieved June 26, 2025, from https://www.who.int/news-room/feature-stories/detail/tracking-progress-towards-a-world-without-violence-against-women
[gbv_quiz_module_2]