Module 4: Datinggeweld / Partnergeweld

De Wereldgezondheidsorganisatie definieert partnergeweld (IPV) als gedrag binnen een intieme relatie (zowel huidige als voormalige partners) dat fysieke, seksuele of psychologische schade veroorzaakt. Dit omvat fysieke agressie, seksuele dwang, psychologisch misbruik en controlerend gedrag (WHO, 2022). Daarnaast definieert het Europees Instituut voor Gendergelijkheid (EIGE) ook economisch geweld als een vorm van IPV en benadrukt dat IPV een vorm van geweld is die vrouwen onevenredig treft (Raad van Europa, 2011).

Over alle soorten relaties heen zal ongeveer 1 op de 3 vrouwen in haar leven een vorm van IPV ervaren, of dit nu fysiek, seksueel of emotioneel is (McCauley et al., 2023). Mannelijke (ex-)partners zijn de meest voorkomende plegers van geweld tegen vrouwen (WHO, 2012).

Vrouwen die IPV hebben meegemaakt in relaties met mannen beschrijven het geweld vaak als geworteld in hegemoniale mannelijkheid (McCauley et al., 2023). Hegemoniale mannelijkheid is een cultureel idee dat een “echte man” dominant, emotioneel gereserveerd en controlerend moet zijn. Connell en Messerschmidt (2005) leggen uit hoe dit maatschappelijke patroon — waarbij stereotypisch mannelijke eigenschappen worden geïdealiseerd als norm — kan verklaren waarom mannen een dominante sociale rol behouden, terwijl vrouwen en andere als vrouwelijk beschouwde groepen een ondergeschikte positie innemen. Dergelijke overtuigingen kunnen agressief, bezitterig of controlerend gedrag normaliseren of zelfs wenselijk doen lijken.

Veel vrouwen geven aan dat mannen controle uitoefenen over hun lichaam en seksualiteit (McCauley et al., 2023). Wanneer mannen emotioneel misbruik plegen, is dit vaak bedoeld om hun partner te vernederen en heteronormatieve sociale normen uit te buiten (McCauley et al., 2023). Deze vormen van geweld kunnen sterk variëren — van psychologisch tot seksueel misbruik. In veel gevallen zien mannen zichzelf als de kostwinner en/of als machtiger dan het slachtoffer.

Hegemoniale mannelijkheid kan jongens en mannen ook onder druk zetten om kracht, controle en heteroseksuele dominantie te tonen (Connell & Messerschmidt, 2005). Andere vormen van mannelijkheid, vooral die welke als vrouwelijk worden gezien, worden gemarginaliseerd of ondergeschikt gemaakt aan de hegemoniale versie, die macht over zowel vrouwen als andere mannelijke identiteiten symboliseert en uitoefent (Kwak, Taber, & Stults, 2024). Omdat van mannen vaak wordt verwacht dat ze “sterk” en zelfredzaam zijn, kunnen zelfs mannen die als hegemoniaal mannelijk worden beschouwd schaamte voelen om zich uit te spreken of moeite hebben om te erkennen dat zij misbruik ervaren (Kwak, Taber, & Stults, 2024).

Hoewel vrouwen onevenredig worden getroffen, komt IPV voor in alle soorten relaties en kan het er verschillend uitzien. Veel waarschuwingssignalen zijn echter geworteld in macht en controle. In LGBTIQA+-relaties, vooral onder jonge seksuele minderheidsmannen (YSMM), kan misbruik worden beïnvloed door sociale verwachtingen rond mannelijkheid. Studies tonen aan dat sommige partners geweld of emotionele manipulatie gebruiken om hun mannelijkheid te “bewijzen”, niet zwak te lijken of de identiteitsuitdrukking van hun partner te controleren (Kwak, Taber, & Stults, 2024). Omdat van vrouwen doorgaans niet wordt verwacht dat zij gewelddadig zijn, kan geweld door vrouwen als pleger moeilijker worden herkend vanwege het construct van vrouwelijkheid.

Partnergeweld (IPV) kan voorkomen in elke vorm van romantische relatie, of mensen nu daten, samenwonen, getrouwd zijn of een informele relatie hebben. Het hangt niet af van de duur van de relatie of van samenwonen (Chan & Sachs, 2023).

Dating- en partnergeweld begint vaak eerder dan veel mensen denken. Onderzoek toont aan dat geweld in relaties al in de vroege volwassenheid kan beginnen en in de loop van de tijd kan aanhouden of escaleren. Studies laten een significante link zien tussen datinggeweld op 20-jarige leeftijd en later IPV (Greenman & Matsuda, 2016).

Onder studenten tonen recente studies aan dat schadelijk gedrag ook kan voorkomen wanneer partners even oud zijn en niet getrouwd. Sommige studenten rapporteerden bijvoorbeeld dat hun partner hun seksuele weigering negeerde — gedrag dat toestemming direct ondermijnt (Marcantonio et al., 2024). Datinggeweld is dus geen “volwassenenprobleem”; het treft veel jongeren.

Misbruik in relaties begint niet altijd met iets dat meteen duidelijk is. Het kan beginnen met kleine handelingen, zoals voortdurend appen om “even te checken”, kritiek geven op wat iemand draagt, of jaloers worden wanneer diegene tijd doorbrengt met vrienden. Deze vroege gedragingen kunnen zorgzaam of zelfs vleiend lijken, maar na verloop van tijd kunnen ze onderdeel worden van een patroon van controle en schade.

Studies tonen aan dat vroege agressie in datingrelaties een voorspeller kan zijn van ernstiger geweld later, vooral wanneer deze patronen onopgemerkt blijven of worden geminimaliseerd (Greenman & Matsuda, 2016). Slachtoffers beschrijven emotioneel misbruik vaak als een veelvoorkomend element in hun relaties, waarbij vernedering, controle of emotionele terugtrekking centraal staan. Hoewel dit niet altijd leidt tot fysiek geweld, veroorzaken deze dynamieken wel degelijk schade en kunnen ze iemands autonomie en welzijn ondermijnen. Veel vrouwen rapporteerden bijvoorbeeld gaslighting, schelden en bedreigend gedrag van hun partner, wat wijst op patronen van entitlement en controle (McCauley et al., 2023).

Hoewel niet elke relatie hetzelfde verloop kent, beschrijven veel slachtoffers een terugkerend patroon van schade en verzoening dat in de literatuur bekendstaat als de Geweldscyclus. Dit model, ontwikkeld door Lenore Walker (1979), beschrijft veelvoorkomende fasen in gewelddadige dynamieken die zich vaak herhalen. De intensiteit en vorm kunnen verschillen; soms wordt een fase overgeslagen of onverwacht doorlopen, en het patroon is niet voor iedereen identiek.

Herinnering: Misbruik laat niet altijd blauwe plekken achter. Het kan ook betekenen dat je gecontroleerd, geïsoleerd of emotioneel uitgeput raakt in de loop van de tijd.

Hoewel sommige gewelddadige relaties fysiek geweld bevatten, berusten veel andere op wat onderzoeker Evan Stark (2007) “dwingende controle” noemt: een strategisch patroon van gedragingen bedoeld om een partner te isoleren, te monitoren en te domineren. Dwingende controle gaat niet om één enkele gewelddaad, maar om het geleidelijk en stil verliezen van je vrijheid. Na verloop van tijd kan iemand het gevoel krijgen geen eigen keuzes meer te kunnen maken zonder angst. Zelfs zonder fysiek geweld is dwingende controle een ernstige vorm van partnergeweld die mentale gezondheid, zelfvertrouwen en veiligheid sterk kan aantasten.

Het Duluth-model, ontwikkeld door Domestic Abuse Intervention Programs (z.d.), en het Macht- en Controlewiel zijn wereldwijd bekende instrumenten om de verschillende tactieken te verklaren die daders gebruiken om controle te behouden. Het laat zien dat partnergeweld niet alleen draait om woede of fysiek geweld, maar om het gebruik van verschillende vormen van macht om iemand te domineren en isoleren.

In het midden van het wiel staat het doel: macht en controle. De spaken tonen veelvoorkomende tactieken, zoals intimidatie, emotioneel misbruik, minimaliseren en ontkennen, kinderen gebruiken, isolatie, economisch misbruik, mannelijk privilege/gendernormen en dwang of bedreigingen.

Deze gedragingen ontwikkelen zich vaak geleidelijk en lijken in het begin klein, maar samen vormen ze een systeem van controle dat iemand kan vastzetten in een ongezonde of gevaarlijke relatie.

Sommige opvattingen over relaties lijken op het eerste gezicht romantisch, maar kunnen in werkelijkheid schadelijk zijn. Een van de meest wijdverbreide mythes is het idee dat jaloezie een teken van liefde is – dat bezitterig, controlerend of overdreven waakzaam gedrag bewijst hoeveel iemand om je geeft. Maar wanneer jaloezie wordt verward met liefde, wordt het veel gemakkelijker om vroege waarschuwingssignalen te negeren of emotioneel en psychologisch misbruik te normaliseren.

Onderzoek toont aan dat mensen die sterk geloven in romantische jaloezie minder snel niet-fysieke vormen van partnergeweld (IPV) herkennen, zoals emotionele manipulatie of dwang (Minto et al., 2022). Daardoor kunnen gedragingen zoals isolatie, controle of schuldgevoel aanpraten worden onderschat, vooral wanneer deze worden geïnterpreteerd als tekenen van affectie. Als gevolg daarvan zoeken mensen mogelijk geen hulp of realiseren ze zich pas hoe ernstig het misbruik is wanneer het escaleert.

Jaloezie speelt ook een rol bij manipulatie. Sommige partners gebruiken het om controle uit te oefenen, waardoor hun partner zich beschaamd, angstig of emotioneel afhankelijk voelt. Sommige vrouwen beschreven het gevoel emotioneel “als een marionet bespeeld” te worden door hun partner, die bewust jaloezie of schuldgevoel opriep om macht te krijgen (McCauley et al., 2023).

Controle die voortkomt uit jaloezie kan zich ook uiten in fysieke beperkingen. Veel vrouwen rapporteerden dwingende controle met betrekking tot hun uiterlijk, zelfstandigheid en relaties met anderen (Moulding et al., 2021). Sommigen mochten bijvoorbeeld geen contact meer hebben met hun familie of werden onder druk gezet om hun uiterlijk te veranderen, allemaal gerechtvaardigd door jaloezie of wantrouwen.

In de huidige digitale wereld krijgt jaloezie vaak nieuwe vormen, zoals het monitoren van sociale media, het lezen van berichten of het eisen van voortdurende updates. Jaloezie blijkt een belangrijke voorspeller te zijn van cyber dating abuse, een vorm van digitale controle en intimidatie binnen romantische relaties (Branson & March, 2021).

Begrijpen dat jaloezie geen liefde is, en zelfs een waarschuwingssignaal kan zijn, is essentieel om gewelddadige dynamieken vroegtijdig te herkennen en te doorbreken.

Vormen van misbruik in dating- en intieme relaties

Het herkennen van verschillende soorten gewelddadig of misbruikend gedrag van de ene intieme partner tegenover de andere dat onder datinggeweld/IPV valt. Het identificeren van verschillende typen datinggeweld/IPV: 1. Fysiek 2. Seksueel 3. Psychologisch 4. Economisch

Sommige mensen denken dat misbruik alleen betekent dat iemand slaat of lichamelijk letsel toebrengt, maar misbruik in relaties kan vele vormen aannemen. Het herkennen van deze verschillende vormen kan helpen om vroege waarschuwingssignalen te zien en te begrijpen wanneer een relatie niet langer veilig of gezond is.

Let op voordat je verdergaat: Deze inhoud behandelt gevoelige onderwerpen en kan sterke emoties oproepen. Als je jezelf of iemand die je kent herkent in deze voorbeelden, weet dan dat je niet alleen bent. Er is ondersteuning beschikbaar en hulp zoeken is een sterke en belangrijke stap. Relevante informatie over hulp kun je vinden in module 7. Neem gerust pauze en kom terug wanneer je er klaar voor bent.

Typen partnergeweld (IPV)

• • Fysiek misbruik: Dit type misbruik wordt gedefinieerd als elke handeling die lichamelijke schade veroorzaakt als gevolg van onrechtmatig lichamelijk geweld. Fysiek geweld kan onder andere bestaan uit zware en lichte mishandeling, vrijheidsberoving en femicide (EIGE, z.d.). Voorbeelden: slaan, een klap geven, duwen, wurgen, krabben, aan haren trekken of met voorwerpen gooien.
• • Seksueel misbruik: Dit type misbruik wordt gedefinieerd als elke seksuele handeling die bij iemand wordt verricht zonder diens vrij gegeven toestemming (EIGE, z.d.). Voorbeelden: ongewenst aanraken, dwang, verkrachting, aanranding of druk om seksuele handelingen te verrichten.
• • Psychologisch (emotioneel) misbruik: Dit type misbruik wordt gedefinieerd als elke handeling of elk gedrag dat psychologische schade toebrengt aan de partner, waaronder dwang, laster, verbale belediging of intimidatie (EIGE, z.d.). Voorbeelden: dreigementen, kleineren, vernederen, intimideren, beledigingen, isolatie, negeren, manipulatie, schuldgevoel aanpraten, controlerend gedrag.
• • Economisch misbruik: Dit type misbruik wordt gedefinieerd als handelingen of gedrag die de partner economisch schaden, waaronder het controleren van toegang tot economische middelen en het weigeren om aan financiële verantwoordelijkheden te voldoen (EIGE, z.d.). Voorbeelden: iemand niet laten werken, geld afpakken, iemand financieel afhankelijk maken, eigendommen beschadigen, onderwijs beperken.

Sommige signalen van ongezonde of gewelddadige relaties kunnen gemakkelijk over het hoofd worden gezien, vooral wanneer ze subtiel beginnen of vermomd zijn als bezorgdheid of genegenheid. Het is essentieel om de waarschuwingssignalen van een ongezonde relatie te herkennen, maar ook om het verschil te kunnen zien met de ‘groene vlaggen’ van een respectvolle, veilige en ondersteunende relatie. Deze sectie helpt je zowel waarschuwingssignalen van mogelijk misbruik als de groene vlaggen die wijzen op een gezonde relatie te herkennen. De inhoud in deze unit is gebaseerd op het Youth4Youth-boekje “Violence in Relationships: Myths and Realities”, ontwikkeld door het Mediterranean Institute of Gender Studies (MIGS, 2012), met steun van de Europese Commissie.

Voordat je verdergaat, let op: Deze sectie bespreekt gevoelige onderwerpen. Jij of iemand die je kent kan zichzelf herkennen in sommige situaties. Als dat zo is, weet dan dat je niet alleen bent. Neem pauze als dat nodig is en onthoud dat er ondersteuningsdiensten beschikbaar zijn.

Herkennen dat een relatie gewelddadig is—of jij degene bent die gekwetst wordt, of degene die een ander kwetst—kan heel moeilijk zijn. Zeker als we zijn opgegroeid met mythes zoals “jaloezie betekent liefde” of het idee dat geweld alleen bestaat als iemand je slaat. Maar misbruik begint vaak subtieler, bijvoorbeeld door te proberen te bepalen wat iemand doet, met wie die praat of hoe die zich kleedt. Deze gedragingen lijken eerst klein, maar kunnen met de tijd groter worden en ernstige gevolgen hebben, vooral voor emotionele en mentale gezondheid (Minto et al., 2022; Kim et al., 2024).

In jonge relaties kan “altijd samen willen zijn” in het begin romantisch voelen. Maar soms kan het ook een teken zijn van controle of bezitterigheid (MIGS, 2012). Misbruik gebeurt niet alleen bij oudere mensen of in huwelijken. Het kan iedereen overkomen, op elke leeftijd, in elke relatievorm—ook in dating en situationships.

Onderzoek laat zelfs zien dat 10–16% van de meisjes van 18 tot 24 jaar in landen zoals Griekenland, Cyprus, Malta, Litouwen en Letland ongewenste seksuele ervaringen tijdens een date rapporteerde, waaronder een poging tot verkrachting (MIGS, 2012). Dit zijn geen zeldzame gevallen; ze wijzen op een breder probleem waar vaak niet over wordt gesproken.

Helaas geloven veel mensen nog steeds schadelijke mythes die het slachtoffer de schuld geven, met uitspraken als “ze vroegen erom” vanwege hoe iemand zich kleedde of gedroeg. Maar de waarheid is: niemand vraagt er ooit om om gekwetst te worden, en het slachtoffer de schuld geven beschermt alleen de dader (MIGS, 2012).

Groene vlaggen zijn het gezonde tegenovergestelde van rode vlaggen. Ze laten zien dat een relatie respectvol en veilig is en gebaseerd op gelijkwaardigheid. Enkele groene vlaggen staan hieronder:

Bekijk ook het Duluth Model: Equality Wheel van Domestic Abuse Intervention Programs (z.d.). Dit laat de positieve gedragingen en waarden zien die aanwezig zijn in respectvolle, niet-gewelddadige relaties.