Module 5: Toestemming en gezonde relaties

Houd in gedachten dat het kernconcept van toestemming is dat toestemming een voortdurend proces is van het bespreken van grenzen en waar jij je prettig bij voelt.

Toestemming is een duidelijke en wederzijdse instemming om deel te nemen aan seksuele activiteit. Het betekent dat beide personen actief “ja” zeggen en zich daar comfortabel bij voelen. Toestemming moet altijd vrijwillig worden gegeven, zonder druk, manipulatie of angst. Het gaat niet alleen om één moment—toestemming moet er elke keer opnieuw zijn, en kan op elk moment worden ingetrokken. Open communiceren met je partner over wat je wel of niet wilt, is essentieel. Vragen om en geven van toestemming helpt om persoonlijke grenzen te stellen en te respecteren. Het zorgt er ook voor dat iedereen zich veilig en gewaardeerd voelt. Zonder toestemming wordt elke seksuele handeling beschouwd als aanranding. Regelmatig checken en eerlijk blijven zijn essentieel voor gezonde intimiteit.

Enkele kenmerken van toestemming:

• • Vrij gegeven. Toestemming is een keuze die je maakt zonder druk, manipulatie of onder invloed van drugs of alcohol.
• • Herroepbaar. Iedereen kan op elk moment van gedachten veranderen over wat diegene wil doen. Zelfs als je het eerder hebt gedaan, en zelfs als jullie allebei naakt in bed liggen.
• • Geïnformeerd. Je kunt alleen ergens toestemming voor geven als je het volledige verhaal kent. Bijvoorbeeld: als iemand zegt dat die een condoom zal gebruiken en dat vervolgens niet doet, is er geen volledige toestemming.
• • Enthousiast. Als het om seks gaat, zou je alleen dingen moeten doen die je WILT doen, niet dingen waarvan je denkt dat ze van je verwacht worden.
• • Specifiek. Ja zeggen tegen één ding (zoals naar de slaapkamer gaan om te zoenen) betekent niet dat je ja hebt gezegd tegen andere dingen (zoals seks hebben).

Toestemming draait om communicatie—en het is elke keer opnieuw belangrijk. Alleen omdat iemand één keer ergens mee instemt (zoals een kus), betekent dat niet dat diegene nu of later met iets anders akkoord gaat. Elke nieuwe situatie vereist een duidelijke “ja”.

Het is ook helemaal oké om op elk moment van gedachten te veranderen. Als iets ongemakkelijk voelt, heb je het recht om te stoppen—of je dat nu hardop zegt of laat zien via je gedrag of lichaamstaal. Daarom is het belangrijk om elkaar regelmatig te checken en over grenzen te praten. De beste manier om ervoor te zorgen dat iedereen zich veilig en gerespecteerd voelt, is blijven communiceren, vragen stellen en altijd luisteren.

Soms neemt iemand ons gedrag of onze reactie als vanzelfsprekend aan en vraagt niet om toestemming. Het kan ook gebeuren dat iemand ons antwoord negeert en blijft aandringen. Of iemand zegt “ja” zonder het echt te willen—instemmen uit beleefdheid of schuldgevoel (bijvoorbeeld na een eerste intieme toenadering en de ander niet willen “teleurstellen”).

Je kunt “ja” zeggen op een seksuele benadering met een gebaar, en je kunt ook “nee” zeggen met een gebaar—beide zijn net zo geldig als verbale toestemming of weigering.

Wat gebeurt er als je eerst “ja” zegt en daarna van gedachten verandert? Onthoud: toestemming kan op elk moment worden ingetrokken, zodra je je niet langer comfortabel voelt—zelfs tijdens de handeling zelf. Dit geldt zowel voor langdurige, vaste relaties als voor casual of kortdurende relaties.

Jouw wil is het belangrijkst, en die moet altijd worden gerespecteerd.

Er is geen sprake van toestemming wanneer:

• • Iemand “nee” zegt en dat wordt genegeerd.
• • Een partner niet betrokken is, niet reageert of zichtbaar ongemakkelijk is.
• • Je ervan uitgaat dat flirten, bepaalde kleding of zoenen betekent dat iemand meer wil.
• • De persoon jonger is dan de wettelijke leeftijd voor toestemming in jouw land of regio.
• • De persoon dronken, high of anderszins niet in staat is helder na te denken of geïnformeerde toestemming te geven.
• • Iemand zich onder druk gezet of bang voelt om “ja” te zeggen door dreiging of intimidatie.
• • Je ervan uitgaat dat iets oké is om te doen alleen omdat het eerder is gebeurd.

Soms is het duidelijk wie iets doet, maar niet duidelijk voor wie het gebeurt. Daarom is het belangrijk om helder te communiceren, vragen te stellen en te checken of beide personen instemmen. Zelfs eenvoudige vragen zoals “Kunnen we even pauzeren?” of “Kunnen we iets anders proberen?” kunnen helpen om ervoor te zorgen dat iedereen zich comfortabel voelt.

1. Benini, V. (2020). Senza tabù: Il mio corpo (come funziona), il piacere (come si fa). Fabbri Editori. https://www.violetabenini.it/senzatabu/
2. Planned Parenthood of the Rocky Mountains. How do I talk about consent? https://www.plannedparenthood.org/planned-parenthood-rocky-mountains/learn/sexual-consent/how-do-i-talk-about-consentPlanned Parenthood
3. RAINN. (n.d.). Understanding Consent. https://rainn.org/articles/what-is-consentGreenVibes.store
4. Wheel of Consent. (n.d.). Wheel of Consent. https://www.artofconsent.co.uk/wheel-of-consent

Relaties maken deel uit van ons dagelijks leven—met vrienden, familie, romantische partners of anderen om ons heen. Daarom is het belangrijk om te begrijpen hoe relaties werken, welke dynamieken onze persoonlijke groei en ons welzijn ondersteunen, en welke schadelijk, ongezond of toxisch kunnen zijn. Relaties kunnen veel verschillende vormen aannemen en worden vaak beïnvloed door culturele, sociale en persoonlijke factoren. Bewust worden van die complexiteit helpt ons signalen van problematische relaties te herkennen, ongemakkelijke of ongewenste situaties te voorkomen en te leren hoe we veilige, respectvolle en gezonde verbindingen kunnen opbouwen—essentieel voor een evenwichtig en vervullend leven.

Vooral romantische relaties worden gekenmerkt door unieke en persoonlijke manieren om genegenheid en liefde te tonen. Dit soort relaties kan ook beïnvloed worden door machtsdynamieken, bijvoorbeeld rond gender, leeftijd, sociale status of gezondheidscondities. Heb je je ooit afgevraagd hoe zulke factoren jouw relaties kunnen beïnvloeden? Dit onderdeel helpt je respectvol en respectloos gedrag te herkennen, en laat zien hoe je gezonde en positieve verbindingen kunt onderhouden.

In een gezonde relatie voel je je veilig, vrij om jezelf te uiten, respecteer je je eigen behoeften én die van de ander, en weet je hoe je persoonlijke grenzen kunt stellen en bewaken. Dit komt voort uit wederzijds vertrouwen, respect, eerlijke communicatie, goed luisteren, kalm blijven bij conflicten en wederzijdse toestemming.

Voorbeelden van gezonde en veilige situaties:

• • Er is toestemming: als jij “nee” zegt, respecteert je partner dat.
• • Je gevoelens en gedachten worden gehoord en gewaardeerd.
• • Je wordt met vriendelijkheid behandeld.
• • Je partner kent je vriendengroep en familie, omdat zij deel uitmaken van wie jij bent.
• • Je hebt volledige zeggenschap over je lichaam: jij beslist hoe je je kleedt, wat je deelt en wat je privé houdt.
• • Je persoonlijke grenzen worden gerespecteerd.

De adolescentie is vaak de periode waarin we belangrijke relaties beginnen op te bouwen—met familie, vrienden, docenten en romantische of seksuele partners. Die ervaringen vormen hoe we zorg, vertrouwen en respect begrijpen. Soms groeien relaties vanzelf en voelen ze makkelijk. Andere keren kunnen ze verwarrend of zelfs uitdagend zijn. Daarom is het belangrijk om te begrijpen wat een relatie ongezond maakt en hoe je vroege waarschuwingssignalen kunt herkennen. Er is niet één manier om een relatie te beginnen. Sommige ontstaan op school, via gedeelde activiteiten of online. Wat telt, is dat beide mensen zich veilig voelen en vrij zijn om zichzelf te zijn. Iets nieuws beginnen kan spannend zijn, maar ook zenuwachtig maken—zeker rond “eerste keren”, zoals een eerste kus of een eerste seksuele ervaring. Dat is helemaal normaal.

Ongezonde relaties zijn relaties waarin vertrouwen, gelijkwaardigheid en respect ontbreken. Na verloop van tijd kunnen zulke relaties schadelijk of zelfs gewelddadig worden. Dat kan verschillende soorten gedrag omvatten—zoals constante jaloezie, emotionele druk, manipulatie of zelfs fysiek geweld. In ernstigere gevallen kan dit leiden tot wat bekend staat als Intiem Partnergeweld (IPV), Tiener Datinggeweld (TDV) of Huiselijk Geweld—wat betekent dat iemand wordt gekwetst of gecontroleerd binnen een romantische of gezinsrelatie.

Het is belangrijk om jezelf af te vragen:

• •Waarom wil ik bij deze persoon zijn?
• •Voel ik me vrij om te zeggen hoe ik me écht voel?
• •Kan ik “nee” zeggen zonder me schuldig te voelen?
• •Word ik onder druk gezet om dingen te doen die ik niet wil?
• •Heb ik nog tijd voor vrienden, familie en mezelf?

Als het antwoord op één van deze vragen ongemakkelijk voelt, kan het tijd zijn om over de relatie na te denken.

Wat een gezonde relatie niet is

Hier zijn een paar signalen dat een relatie mogelijk niet gezond is:

• •Je partner negeert je “nee” of zet je onder druk nadat je “nee” hebt gezegd.
• •Je bent bang om je mening te zeggen.
• •Je wordt beledigd, gecontroleerd of geïsoleerd van je vrienden en familie.
• •Je hebt het gevoel dat je de ander altijd tevreden moet houden.
• •Je grenzen worden niet gerespecteerd.

In een gezonde relatie voel je je veilig, gesteund en vrij om jezelf te zijn—zonder angst, schuldgevoel of druk.

Gendergerelateerd geweld is elke vorm van schade die iemand wordt aangedaan vanwege diens gender of identiteit. Hoewel het iedereen kan treffen, zijn meisjes en jonge vrouwen het vaakst slachtoffer. Volgens de WHO heeft wereldwijd 1 op de 3 vrouwen gendergerelateerd geweld meegemaakt (WHO, 2021).

Een van de meest voorkomende vormen is geweld door een (ex-)partner. Meisjes van 15 tot 19 lopen een extra hoog risico—bijna 1 op de 4 die een relatie heeft gehad, heeft al een vorm van misbruik meegemaakt: fysiek, seksueel of emotioneel (WHO, 2021).

Daarom is het zo belangrijk om ongezond gedrag vroeg te leren herkennen. Het helpt je je eigen welzijn te beschermen, anderen te ondersteunen en relaties te bevorderen die gebaseerd zijn op respect, gelijkwaardigheid en zorg.

Gezonde relaties zijn krachtgevend: ze zorgen ervoor dat je je comfortabel, gerespecteerd en vrij voelt om te ontdekken wie je bent, ook op seksueel vlak—zonder druk of angst. In een gezonde relatie zijn jij en je partner gelijkwaardig en behandelen jullie elkaar met eerlijkheid en zorg. Vertel de ander wat je fijn vindt, hoe je je voelt, wat je het gelukkigst maakt en wat niet. Welke relatie je ook hebt: jij bent belangrijk voor jezelf. Dat betekent dat je dromen, interesses en ideeën belangrijk zijn—zorg ervoor dat die gerespecteerd worden!

1. Benini, V. (2020). Senza tabù: Il mio corpo (come funziona), il piacere (come si fa). Fabbri Editori. https://www.violetabenini.it/senzatabu/
2. CESIE. (2023). LoveAct – Digital Guide: Living positive and intersectional sexuality education for gender-based violence prevention. CESIE. https://thegendertalk.eu/love-act-digital-guide/
3. Pistes Solidaires. (2024). JERICHO Project Flyer. https://childrensafe.eu/media/jericho-flyer-en.pdfeu-for-children.europa.eu+2childrensafe.eu+2childrensafe.eu+2
4. UNESCO, UNAIDS, UNFPA, WHO, & UN Women. (2021). The journey towards comprehensive sexuality education: Global status report. World Health Organization. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000379607.locale=en

Gendergelijkheid is het principe dat vrouwen en mannen, meisjes en jongens en mensen van alle genders gelijke voorwaarden, behandeling en kansen moeten hebben om hun volledige potentieel, mensenrechten en waardigheid te realiseren, en om bij te dragen aan (en te profiteren van) economische, sociale, culturele en politieke ontwikkeling. Het speelt een cruciale rol in het vormgeven van niet alleen onze samenleving, maar ook onze meest nabije en persoonlijke relaties.

We kunnen een onderscheid maken tussen de begrippen gendergelijkheid en genderrechtvaardigheid (gender equity); het is belangrijk om te onthouden dat dit geen synoniemen zijn.

Genderrechtvaardigheid verwijst naar het inzicht dat vrouwen, mannen en mensen van alle genders verschillende behoeften, ervaringen en niveaus van toegang tot macht kunnen hebben. Om eerlijkheid te bereiken, moeten deze verschillen worden erkend en aangepakt. Dit kan betekenen dat iedereen op dezelfde manier wordt behandeld, of dat er verschillende vormen van behandeling worden toegepast die gelijkwaardig zijn in termen van rechten, voordelen, verantwoordelijkheden en kansen.

In deze unit onderzoeken we hoe gendergelijkheid invloed heeft op romantische relaties, dagelijkse interacties tussen individuen en de bredere culturele en maatschappelijke systemen waarin we leven. We gebruiken hulpmiddelen om de bouwstenen van rechtvaardige, geweldloze relaties te begrijpen.

Je zult merken dat sommige concepten die we in deze unit bespreken—zoals respect, communicatie en toestemming—al in eerdere modules zijn teruggekomen. Dat is geen toeval. Er bestaat geen gezonde relatie zonder wederzijdse toestemming, en er is geen echte toestemming zonder gezond en respectvol gedrag. Deze elementen zijn met elkaar verbonden: communicatie, vertrouwen, gelijkwaardigheid en zorg vormen de basis van een sterke en veilige band.

Gelijkheid bestaat uit verschillende kernonderdelen, die elk een gezonde dynamiek vertegenwoordigen die eerlijkheid en wederzijds respect bevordert. Deze omvatten:

• •Respect: Elkaars meningen waarderen, luisteren en elkaar ondersteunen zonder oordeel.
• •Vertrouwen en steun: Elkaar versterken en elkaars recht op eigen gevoelens, vrienden, activiteiten en meningen respecteren.
• •Eerlijkheid en verantwoordelijkheid: Open en eerlijk communiceren, toegeven wanneer je fout zit en verantwoordelijkheid nemen voor je daden.
• •Verantwoord ouderschap: Ouderlijke verantwoordelijkheden delen en samen beslissingen nemen met respect voor alle gezinsleden.
• •Gedeelde verantwoordelijkheid: Samen beslissingen nemen en elkaars bijdragen erkennen.
• •Economisch partnerschap: Financiële beslissingen samen nemen en zorgen voor gelijke toegang tot financiële middelen.
• •Onderhandeling en eerlijkheid: Zoeken naar oplossingen waar beide partijen tevreden mee zijn en openstaan voor verandering.
• •Niet-bedreigend gedrag: Zo spreken en handelen dat iedereen zich veilig en comfortabel voelt om zich te uiten.

Om te begrijpen hoe genderongelijkheid zich in relaties manifesteert, moeten we ook de culturele normen en machtsstructuren onderzoeken die ons gedrag vormgeven. In veel samenlevingen hebben historische en systemische ongelijkheden mannen in dominante rollen geplaatst, terwijl vrouwen en genderdiverse personen vaak ondergeschikte of secundaire rollen kregen. Deze rollen worden vaak versterkt door media, onderwijs, religie en wetgeving.

Stereotypen zoals “mannen moeten dominant zijn” of “vrouwen moeten zorgend zijn” voeden ongelijkheden die het makkelijker maken dat ongelijkheid en zelfs geweld ontstaan. Deze overtuigingen beïnvloeden hoe macht wordt verdeeld in relaties en in de samenleving—wie beslist, wie spreekt, wie “nee” mag zeggen.

Machtsdynamieken verwijzen naar de manieren waarop macht wordt verdeeld en uitgeoefend binnen een relatie. Dit kan gaan om fysieke kracht, emotionele manipulatie, financiële controle of sociale status. Wanneer één partner consequent meer macht heeft dan de ander, ontstaat er een onevenwicht dat kan leiden tot ongemak, dwang en zelfs misbruik.

Romantische relaties zouden ruimtes van wederzijdse groei, zorg en vrijheid moeten zijn. Helaas kunnen ze ook plekken zijn waar gendernormen en ongelijkheden zichtbaarder en schadelijker worden.

Bijvoorbeeld:

• •Als één partner alle financiële middelen controleert, is dat geen gelijkheid.
• •Als één partner alle beslissingen neemt zonder rekening te houden met de mening van de ander, is dat geen eerlijkheid.
• •Als één partner verwacht dat de ander emotioneel of huishoudelijk werk verricht zonder wederkerigheid, weerspiegelt dat stereotype rollen, geen partnerschap.

Om gendergelijkheid in relaties te bereiken, moeten we deze patronen actief uitdagen en een gedeeld begrip ontwikkelen van rollen, verantwoordelijkheden en rechten. Dit omvat:

• •Samen beslissingen nemen
• •Huishoudelijke taken eerlijk verdelen
• •Elkaars doelen en autonomie ondersteunen
• •Grenzen en toestemming respecteren

Economische ongelijkheid is een belangrijke drijfveer van gendergerelateerd geweld (GBV). Wanneer één persoon de financiële middelen controleert, kan de ander zich gevangen voelen en niet in staat zijn een ongezonde of gevaarlijke situatie te verlaten.

Daarom is economisch partnerschap—één van de onderdelen van het Equality Wheel—zo cruciaal. Financiële beslissingen moeten gezamenlijk worden genomen, met transparantie en respect. Elke partner moet toegang hebben tot middelen, inspraak in beslissingen en de mogelijkheid om zijn of haar onafhankelijkheid te behouden.

Veel vormen van GBV—zoals emotioneel misbruik, seksuele dwang of controlerend gedrag—komen voort uit machtsonevenwichten die geworteld zijn in genderongelijkheid. Wanneer een relatie geen eerlijkheid, wederzijds respect en communicatie kent, wordt zij kwetsbaarder voor geweld. Bezoek en lees Module 2 over GBV zorgvuldig om hier meer over te leren!

Gelijkheid is geen eindpunt, maar een voortdurende praktijk die we allemaal mee kunnen vormgeven.

1. CESIE. (2023). LoveAct – Digital Guide: Living positive and intersectional sexuality education for gender-based violence prevention. CESIE. https://thegendertalk.eu/love-act-digital-guide/
2. Domestic Abuse Intervention Programs. What is The Duluth Model? https://www.theduluthmodel.org/what-is-the-duluth-model/theduluthmodel.org+1theduluthmodel.org+1
3. European Institute for Gender Equality. Gender Equality Training. https://eige.europa.eu/gender-mainstreaming/tools-methods/gender-equality-training
4. European Institute for Gender Equality. (n.d.). Gender equity. EIGE. https://eige.europa.eu/thesaurus/terms/1175?lang=en
5. Healthline. (n.d.). What does gender binary mean? Healthline. https://www.healthline.com/health/gender-binary#definition